Nxënësi/ja:
- shpjegon lidhjen ndërmjet të drejtave të konsumatorit dhe të drejtave të njeriut;
- analizon se si e drejta për informacion dhe e drejta për zgjedhje si konsumator mbështesin lirinë e shprehjes dhe autonominë personale të individit;
- vlerëson ndikimin e praktikave tregtare tek e drejta për një standard jetese të mjaftueshëm dhe e drejta për një mjedis të shëndetshëm.
Fjalë kyçe:
siguria,
autonomia personale,
mjedis i shëndetshëm.
A E DINI SE?
- Kur mbrohen të drejtat e konsumatorit, mbrohen edhe të drejtat themelore të njeriut.
A jeni dakord me pohimin e mësipërm? Argumentoni mendimin tuaj duke përdorur shembuj nga jeta e përditshme.
Të drejtat e konsumatorit janë të lidhura ngushtë me të drejtat themelore të njeriut dhe përbëjnë një pjesë të rëndësishme të tyre në shoqërinë moderne. Ato synojnë të mbrojnë dinjitetin, shëndetin, sigurinë dhe mirëqenien ekonomike të individit në jetën e përditshme. Në thelb, të drejtat e konsumatorit burojnë nga parime të njohura të të drejtave të njeriut, si:
• e drejta për jetën dhe shëndetin,
• e drejta për informacion,
• e drejta për mbrojtje nga shfrytëzimi dhe padrejtësia,
• e drejta për drejtësi dhe trajtim të barabartë.
Në një shoqëri moderne, këto të drejta janë përfshirë në kushtetutat kombëtare të vendeve të ndryshme. Ato kanë të bëjnë me detyrimet që prodhuesit e mallrave dhe të shërbimeve respektojnë për të mbrojtur klientët nga dëmtimi.
Ligji për mbrojtjen e konsumatorit në Shqipëri
Në Shqipëri, kuadri ligjor për mbrojtjen e konsumatorit rregullohet nga ligji nr. 9902, datë 17.04.2008 “Për mbrojtjen e konsumatorëve”, i cili përbën aktin bazë në këtë fushë.
Qëllimi i ligjit për mbrojtjen e konsumatorit është mbrojtja e interesave të konsumatorëve në treg, si dhe përcaktimi i rregullave dhe ngritja e institucioneve përkatëse. Ky ligj përfshin të gjitha llojet e marrëdhënieve ndërmjet tregtarëve dhe konsumatorëve që kanë të bëjnë me mallrat e konsumatorëve apo me shërbimet që u ofrohen atyre.
Neni 4 i këtij ligji rendit të drejtat e konsumatorëve në Shqipëri për të garantuar mbrojtjen e konsumatorit shqiptar, si më poshtë:
Të drejtat e konsumatorit janë të lidhura ngushtë me të drejtat themelore të njeriut dhe përbëjnë një pjesë të rëndësishme të tyre në shoqërinë moderne. Ato synojnë të mbrojnë dinjitetin, shëndetin, sigurinë dhe mirëqenien ekonomike të individit në jetën e përditshme. Në thelb, të drejtat e konsumatorit burojnë nga parime të njohura të të drejtave të njeriut, si:
• e drejta për jetën dhe shëndetin,
• e drejta për informacion,
• e drejta për mbrojtje nga shfrytëzimi dhe padrejtësia,
• e drejta për drejtësi dhe trajtim të barabartë.
Në një shoqëri moderne, këto të drejta janë përfshirë në kushtetutat kombëtare të vendeve të ndryshme. Ato kanë të bëjnë me detyrimet që prodhuesit e mallrave dhe të shërbimeve respektojnë për të mbrojtur klientët nga dëmtimi.
Ligji për mbrojtjen e konsumatorit në Shqipëri
Në Shqipëri, kuadri ligjor për mbrojtjen e konsumatorit rregullohet nga ligji nr. 9902, datë 17.04.2008 “Për mbrojtjen e konsumatorëve”, i cili përbën aktin bazë në këtë fushë.
Qëllimi i ligjit për mbrojtjen e konsumatorit është mbrojtja e interesave të konsumatorëve në treg, si dhe përcaktimi i rregullave dhe ngritja e institucioneve përkatëse. Ky ligj përfshin të gjitha llojet e marrëdhënieve ndërmjet tregtarëve dhe konsumatorëve që kanë të bëjnë me mallrat e konsumatorëve apo me shërbimet që u ofrohen atyre.
Neni 4 i këtij ligji rendit të drejtat e konsumatorëve në Shqipëri për të garantuar mbrojtjen e konsumatorit shqiptar, si më poshtë:
E drejta për siguri (jeta dhe shëndeti)
Kjo është një nga të drejtat themelore. Ajo lidhet drejtpërdrejt me mbrojtjen e jetës dhe të shëndetit të individit. Produktet dhe shërbimet duhet të jenë të sigurta dhe të mos paraqesin rrezik, veçanërisht për kategori të ndjeshme si fëmijët dhe të moshuarit. Çdo shkelje e kësaj të drejte mund të ketë pasoja serioze për jetën dhe mirëqenien e konsumatorit.
E drejta për informim (autonomia dhe vendimmarrja)
Konsumatori ka të drejtë të marrë informacion të plotë, të saktë dhe të kuptueshëm. Kjo e drejtë lidhet me autonominë personale, sepse vetëm një individ i informuar mund të marrë vendime të lira dhe të ndërgjegjshme. Mungesa e informacionit ose informacioni i rremë kufizon lirinë e zgjedhjes dhe rrit rrezikun e mashtrimit.
E drejta për zgjedhje (liria individuale)
Kjo e drejtë garanton që konsumatori të ketë mundësi të zgjedhë midis mundësive të ndryshme, pa presion apo manipulim. Ajo lidhet me lirinë personale dhe me të drejtën për të vendosur sipas nevojave dhe mundësive të veta.
E drejta për mbrojtjen e interesave ekonomikë (mbrojtja e pronës)
Kjo e drejtë lidhet me mbrojtjen e pasurisë dhe të burimeve financiare të individit. Konsumatori duhet të mbrohet nga mashtrimi, nga çmimet e padrejta dhe nga praktikat abuzive. Kështu garantohet që prona dhe të ardhurat e tij të mos dëmtohen në mënyrë të padrejtë.
E drejta e ankimit dhe e dëmshpërblimit (drejtësia dhe kompensimi)
Konsumatori ka të drejtë të kërkojë zgjidhje kur dëmtohet. Kjo përfshin riparimin, zëvendësimin ose kthimin e parave. Kjo e drejtë lidhet me drejtësinë dhe me të drejtën për kompensim, duke siguruar që dëmet e pësuara të korrigjohen.
E drejta për edukim (fuqizimi i individit)
Konsumatorët duhet të informohen dhe të edukohen për të drejtat e tyre. Kjo i ndihmon ata të mbrojnë veten dhe të shmangin rreziqet. Edukimi rrit autonominë dhe aftësinë për të marrë vendime të mira.
E drejta për shërbime publike cilësore (jetesa dinjitoze)
Kjo e drejtë lidhet me standardin e jetesës dhe me mirëqenien sociale. Shërbime si uji, energjia dhe transporti duhet të jenë të sigurta, të vazhdueshme dhe cilësore.
E drejta për mbrojtje ligjore (qasje në drejtësi)
Konsumatori mund të drejtohet tek institucionet dhe gjykatat për të mbrojtur të drejtat e tij. Kjo lidhet me të drejtën për drejtësi dhe trajtim të barabartë.
E drejta për organizim dhe përfaqësim (pjesëmarrja dhe zëri qytetar)
Konsumatorët mund të organizohen në shoqata për të mbrojtur interesat e tyre. Kjo e drejtë lidhet me pjesëmarrjen në jetën publike dhe me fuqizimin e zërit të qytetarëve.
E drejta për mbrojtjen e mjedisit (shëndeti dhe e ardhmja)
Konsumatori ka të drejtë të jetojë në një mjedis të shëndetshëm. Produktet dhe aktivitetet ekonomike nuk duhet të dëmtojnë mjedisin, sepse kjo ndikon drejtpërdrejt në shëndetin dhe cilësinë e jetës së njerëzve sot dhe në të ardhmen.
SITUATË RASTI
“Kufjet nuk funksionojnë”
Ervini bleu një palë kufje. Dy ditë pasi i kishte përdorur, kufjet nuk funksiononin. Kur Ervini shkoi në dyqan, shitësi refuzoi t’ia ndërronte dhe i tha se produkti ishte në rregull kur e shiti.
Përgjigjjuni pyetjeve:
– Cila e drejtë e konsumatorit lidhet me këtë situatë?
– Çfarë duhet të bëjë Ervini për të mbrojtur të drejtën e tij?
– Pse është e rëndësishme që konsumatori të ruajë faturën ose kuponin tatimor?
Ervini bleu një palë kufje. Dy ditë pasi i kishte përdorur, kufjet nuk funksiononin. Kur Ervini shkoi në dyqan, shitësi refuzoi t’ia ndërronte dhe i tha se produkti ishte në rregull kur e shiti.
Përgjigjjuni pyetjeve:
– Cila e drejtë e konsumatorit lidhet me këtë situatë?
– Çfarë duhet të bëjë Ervini për të mbrojtur të drejtën e tij?
– Pse është e rëndësishme që konsumatori të ruajë faturën ose kuponin tatimor?
E vërtetë apo e gabuar?
□ E drejta për siguri lidhet me mbrojtjen e jetës dhe të shëndetit.
□ Informacioni i saktë i ndihmon konsumatorët të jenë të lirë në marrjen e vendimeve.
□ E drejta për kompensim lidhet me mbrojtjen e pronës së konsumatorit.
□ Praktikat tregtare nuk ndikojnë në standardin e jetesës së individit.
ÇËSHTJE PËR DISKUTIM
- Si lidhet e drejta për siguri me të drejtën për jetë dhe për shëndet?
- Pse informacioni i saktë është i rëndësishëm për lirinë e zgjedhjes së konsumatorit?
- Si ndikojnë zgjedhjet e konsumatorëve në mbrojtjen e mjedisit?