3.11. Kufizimet ligjore dhe konfliktet mes të drejtave të njeriut

Nxënësi/ja:
  • përmend situatat ku të drejtat mund të hyjnë në konflikt me njëra-tjetrën;
  • shpjegon parimet dhe rastet kur të drejtat e njeriut mund të kufizohen ligjërisht;
  • kritikon shkeljet e të drejtave të njeriut në jetën e përditshme.
Fjalë kyçe:

kufizim ligjor,
konflikt,
arbitraritet,
parimi i përpjesëtimit.

A E DINI SE?

  • Kufizimi i të drejtave do të thotë që një e drejtë nuk ushtrohet pa kufi, por brenda rregullave të përcaktuara nga ligji.
  • Konfliktimi i të drejtave ndodh kur ushtrimi i një të drejte cenon një tjetër dhe kërkon ndërhyrje ligjore për t’i balancuar ato në mënyrë të drejtë.

    A jeni dakord me pohimet e mësipërme? Argumentoni mendimin tuaj duke përdorur shembuj nga jeta e përditshme.

Kushtetuta dhe kufizimi i të drejtave të njeriut

Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë përcakton parimet themelore për njohjen dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Ajo garanton ushtrimin e këtyre të drejtave, por njëkohësisht parashikon edhe mundësinë e kufizimit të tyre në raste të veçanta, kur këtë e kërkon interesi publik ose mbrojtja e të drejtave dhe e lirive të të tjerëve.
Kufizimi i të drejtave të njeriut vendoset me ligj, të miratuar nga Kuvendi, dhe nuk mund të bëhet në mënyrë arbitrare. Për më tepër, këto kufizime nuk mund t’i tejkalojnë standardet e përcaktuara në Konventën Europiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ), e cila është pjesë e sistemit juridik shqiptar.

Kushtet për kufizimin e të drejtave dhe të lirive themelore

Kufizimi i të drejtave dhe i lirive themelore nuk mund të bëhet arbitrarisht. Që një kufizim të konsiderohet i ligjshëm, ai duhet të përmbushë njëkohësisht të gjitha kushtet e mëposhtme:
• të jetë në përpjesëtim me gjendjen që e ka diktuar, pra masa e kufizimit duhet të jetë e arsyeshme dhe jo e tepruar;
• të zgjatë vetëm për sa kohë që është i domosdoshëm dhe jo më shumë se nevoja reale;
• të mos cenojë thelbin e së drejtës, duke ruajtur përmbajtjen e saj thelbësore;
• të mos i tejkalojë standardet e Konventës Europiane të të Drejtave të Njeriut (KEDNJ).
Interesi publik justifikon kufizimin e të drejtave të njeriut vetëm kur kjo është e domosdoshme për mbrojtjen e sigurisë, të rendit, demokracisë dhe të drejtave të të tjerëve dhe gjithmonë në përputhje me kushtetutën dhe ligjin.

SHEMBULL

Një shembull i njohur i kufizimit të të drejtave të njeriut për interes publik është pandemia COVID-19 (2020–2022). Gjatë kësaj periudhe, shumë shtete në botë kufizuan përkohësisht disa të drejta dhe liri, si:
• liria e lëvizjes (karantina, ndalimqarkullimi);
• liria e grumbullimit (ndalimi i aktiviteteve publike);
• e drejta për të ushtruar disa aktivitete ekonomike.
Këto kufizime u vendosën për të mbrojtur shëndetin publik dhe jetën e njerëzve, pra për një interes të rëndësishëm publik. Ato ishin të përkohshme, të përcaktuara me ligj dhe duhej të respektonin parimin e përpjesëtimit.

Konfliktimi i të drejtave

Konfliktimi i të drejtave është një situatë kur dy ose më shumë të drejta themelore përplasen mes tyre, pra ushtrimi i një të drejte nga një person ose grup kufizon, cenon ose bie ndesh me ushtrimin e një të drejte tjetër nga një person apo grup tjetër.
Konfliktimi i të drejtave ndodh kur nuk është e mundur që të gjitha të drejtat të ushtrohen njëkohësisht pa kufizuar njëra-tjetrën.
Konfliktimi i të drejtave zgjidhet duke respektuar disa parime themelore. Së pari, zbatohet parimi i proporcionalitetit, që do të thotë se çdo kufizim i një të drejte duhet të jetë i nevojshëm dhe i arsyeshëm. Së dyti, bëhet balancimi i të drejtave në konflikt, duke marrë parasysh interesat e të gjitha palëve. Së treti, zgjidhja mbështetet gjithmonë në kushtetutë dhe në ligj. Në çdo rast duhet të garantohet që të mos cenohet thelbi i asnjë të drejte, edhe kur vendosen kufizime.

Balanca e të drejtave: kufizimet ligjore kërkojnë ekuilibër mes interesit publik dhe lirive individuale.

SHEMBULL

Liria e shprehjes i jep çdo individi të drejtën të shprehë mendimet dhe opinionet e tij, por kjo e drejtë mund të hyjë në konflikt me të drejtën për dinjitet dhe reputacion të një personi tjetër. Kur një mendim i shprehur publikisht fyen, poshtëron ose përbën shpifje ndaj dikujt, kemi një konflikt të të drejtave.
Ky konflikt nuk zgjidhet duke hequr njërën të drejtë, por përmes një procesi balancimi të drejtë, i cili bazohet në parime kushtetuese dhe ligjore.

SITUATË RASTI

“Kontrolli i çantave në aeroport”
Eri po udhëton nga Tirana drejt një vendi tjetër. Gjatë kontrollit të sigurisë në aeroport, punonjësit e sigurisë i kërkojnë të hapë çantën e dorës për kontroll. Eri nuk ndihet mirë, sepse mendon se po i cenohet jeta private dhe e refuzon fillimisht kontrollin.
Punonjësit e sigurisë i shpjegojnë se kontrolli i çantave kryhet për të garantuar sigurinë publike dhe sigurinë e fluturimit, për të parandaluar rrezikimin e jetës së pasagjerëve dhe të stafit. Nëse Eri nuk e pranon kontrollin, ai nuk mund të vazhdojë udhëtimin.

Krijoni dy grupe debati:

Grupi PRO
Mbron idenë se kontrolli i çantave është i nevojshëm dhe i ligjshëm.
Grupi KUNDËR
Argumenton se kontrolli i çantave cenon të drejtat personale dhe duhet kufizuar.

E vërtetë apo e gabuar?

□ Të drejtat e njeriut janë absolute dhe nuk mund të kufizohen kurrë.
□ Shteti mund të kufizojë disa të drejta vetëm për interes publik ose për mbrojtjen e të drejtave të të tjerëve.
□ Kufizimet ligjore mund të cenojnë thelbin e së drejtës, nëse e kërkon interesi publik.
□ Asnjë kufizim nuk mund të jetë më i ashpër se kufizimet e lejuara nga KEDNJ-ja.

ÇËSHTJE PËR DISKUTIM

  1. Si mund ta kuptojmë kur një e drejtë kufizohet me ligj ose kur ajo shkelet?
  2. Si duhet të veprojë shteti kur dy të drejta bien në konflikt, në mënyrë që të respektohen të dyja sa më shumë që të jetë e mundur?