Përfytyroni një shoqëri pa rregulla dhe pa ligje, ku secili vepron sipas dëshirës së vet dhe askush nuk mban përgjegjësi për veprimet e tij. Në një situatë të tillë do të shtoheshin konfliktet, dhuna dhe padrejtësitë, ndërsa njerëzit do të ndiheshin të pasigurt në jetën e përditshme. Kjo tregon se ligjet dhe rregullat janë të domosdoshme për t’i mbrojtur individët dhe për të garantuar rendin në shoqëri. Për këtë arsye ekziston edhe Kodi Penal.
Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë është ligji që përcakton veprat penale dhe dënimet përkatëse për të mbrojtur rendin dhe sigurinë shoqërore. Ai përcakton qartë se cilat veprime janë të ndaluara nga ligji dhe çfarë pasojash sjell shkelja e tyre.
Kodi Penal nuk shërben vetëm për të ndëshkuar, por edhe për të parandaluar sjelljet e dëmshme, për t’i mbrojtur qytetarët dhe për të siguruar drejtësi për të gjithë. Në këtë kuptim, Kodi Penal funksionon si një mekanizëm mbrojtës i shoqërisë që i ndihmon njerëzit të bashkëjetojnë në paqe dhe të jenë të sigurt.
Për ta kuptuar më mirë se si funksionon Kodi Penal, duhet të njohim disa koncepte bazë lidhur me të:
Vepër penale është çdo veprim ose mosveprim që dëmton shoqërinë dhe është i ndaluar shprehimisht nga ligji. Për shembull, vjedhja, mashtrimi, dëmtimi i pronës, dhuna fizike etj. janë të parashikuara si vepra penale.
Autor është personi që e kryen drejtpërdrejt veprën penale. Ai është i përgjegjshëm për pasojat e veprimit të tij.
Bashkëpunëtor është ai që, pa e kryer vetë veprën, ndihmon autorin, jep këshilla, ofron mjete, planifikon me të ose e nxit të kryejë krimin. Kodi Penal e dënon edhe bashkëpunimin në krim, sepse shpesh krimet kryhen nga më shumë se një person.
Një dallim shumë i rëndësishëm në drejtësinë penale që ndikon në llojin dhe rëndësinë e dënimit është ai midis:

• Veprimeve të kryera me DASHJE. Veprimi quhet i tillë kur personi e di se çfarë po bën dhe e dëshiron pasojën. Për shembull, një nxënës, nga inati me një shok, e shtyn me forcë duke e ditur që mund ta rrëzojë dhe ta lëndojë. Ai e kupton pasojën dhe e pranon rrezikun.
• Veprimeve të kryera nga PAKUJDESIA. Veprimi quhet i tillë kur personi nuk ka pasur qëllim të dëmtojë, por nga mungesa e kujdesit shkakton dëm. Për shembull, një nxënës vrapon me shpejtësi në korridorin e shkollës pa menduar se mund të përplaset me dikë. Pa qëllim ai godet një shok dhe ai bie e lëndohet.
  Pra, veprimet me dashje bëhen me qëllim dhe kanë përgjegjësi më të madhe, ndërsa ato nga pakujdesia ndodhin pa qëllim, por prapë kanë pasoja dhe duhet treguar kujdes. Ndaj, veprat me dashje dënohen më rëndë, ndërsa për veprat nga pakujdesia ka masa më të lehta, pasi personi nuk ka synuar të shkaktojë dëm.